Амьдралын тvvх

Саяхан нэг найзтайгаа дэвэн дэлхийн сонин хачин хєєрєлдєн баахан буу халж суув. Найз маань надад нэг амьдралын тvvх ярьж єгсєн юм. Єрєвдмєєр ч юм шиг гунигтай ч юм шиг энэ тvvхийг та бvхэнтэй хуваалцахыг хvслээ.
Тvvх ингэж эхэлнэ. Эртээ урьдын цагт юм гэнэ. Гэхдээ энэ цагийн эхэнд юм байх. Хотын захын арван жилийн нэгэн сургуульд хос хоёр аз жаргалтай нь аргагvй хамтдаа суралцдаг байжээ. Хэн хэн нь ядруухан гэр бvлээс гаралтай хос хоёрт ирээдvйдээ итгэх дvvрэн итгэл, vнэнч ариун хайр дурлал л байлаа. Бvтэн хоёр жил хамтын гэрэлт ирээдvйгээ мєрєєдсєний эцэст хос хоёр арваа тєгсєж амьдрал гэдэг их далай руу шунган оров. Залуу нь бага зэрэг танхайдуу боловч сэтгэл сайтай, гарын дvйтэй, хєдєлмєрч нэгэн. Харин охин нь арван жилийн турш онц сурж, олимпиад алгасахгvй орж байв. Арав тєгсєєд охин ч ядах юмгvй улсын нэртэй сургуульд ороод авав. Хархvv хичээл сурлага гэж сvрхий шамдаж яваагvй нэгэн болохоор хамаатан садны татлаагаар нэг хувийн сургуульд орлоо. Гэтэл гэнэтхэн мань хоёрыг их сургуульд ороод удаагvй байхад охины аав хvндээр євдєж нас барах нь тэр. Ганц муу ээж нь нялх нойтон олон дvvгийнх нь хажууд охиныхоо сургалтын тєлбєрийг яаж олохоо мэдэхгvй байгааг харсан охин сургуулиа хаяж ажил хийх бодол тєрєв. Мэдээж хайртай хархvv нь vvнийг яавч зєвшєєрєхгvй. Мань эр єєрєє сургуульд сурсан сураагvй ялгаа юу байна гэсэн шvv юм бодон сургуулиа хаяж ажил хийж эхлэв. Гарын дvйтэй хєдєлмєрч зан нь ажил дээр харин ч хэрэг болж мужааны цехэд хийснээрээ хєєрхєн хэдэн цаас болгоод байв. Энэ мєнгєєрєє найз охиныхоо сургалтын тєлбєрийг дааж цаана нь жаахан илvv гарах авч ирээдvйн амьдрал зохиочих гэрэл гэгээ харагдсангvй. Хvн шиг амьдаръя гэвэл боловсрол нимгэн ар гэрийн татлаа тvтлээгvй тvvнд хоёр л зам vлджээ. Нэг нь хулгай хийж их мєнгє олох эсвэл Солонгос руу гарч хараар ажиллах. Залуу хоёр дахийг нь сонгов. Харин ч виза энэ тэр нь санасныг бодвол амархан бvтэж амраг хоёр маань хагацлын нулимс, эргэн уулзах ерєєлтэйгээр нэг л єдєр салах болов. Залуу ч гуулин улсад морь нохой мэт зvтгэн хєєрхєн хэдэн цаас хурааж хэсгийг нь гэр лvvгээ хэсгийг нь найз охиндоо явуулан єєрєє бас хэдийг хураасаар байв. Охин ч зvгээр суусангvй. Дэлгvvрийн худалдагчаас эхлэн янз бvрийн ажил хийж их сургуулийн дєрвєн жилийг хvний гар харсангvй онц дvнтэй тєгсєж чадав. Сургуулиа тєгсєєд охин хувийн компанид ажиллахын зэрэгцээ магистартаа сурна. Угийн хатуу ширvvн амьдрал vзсэн дайчин нэгэн болохоор ямагт хажуугаар нь єєрийгєє боловсруулж хэл ус vзэн хєгжvvлсээр байв. Магистраа тєгсєн нэртэй компанид ажилд орон цагаан захтнуудын нэг болов. Тэгтэл нэг л єдєр тэнгэрээс хур буух шиг хайртай хархvv нь очлоо гэж утсаар яриад юу юугvй хvрээд ирэх нь тэр. Хархvv ямар ч гэсэн хоёр єрєє байрны мєнгє хийсэн учир бусдыг нь монголд очоод олчих байх гэсэн бодолтойгоор ийнхvv харьжээ. Жаргалтай залуу хос ч шинэ байр худалдаж аван сар гаран аз жаргалд умбав. Даанч...
Хоёр ч дээд сургууль дvvргэж Англи хэлийг гаргууд эзэмшин том компанид алба хаах болсон охин аравдугаар ангийн боловсролтой, хар хvчний ажлаас єєр юм хийж vзээгvй залуутай цугтаа удаан тэсэхгvйгээ мэдэрч эхлэв. Гэрт нь хэрvvл тэмцэл байнга єрнєх болж аз жаргал нь яваандаа гай гамшиг болон хувирав. Удаан тэссэнгvй охин ч хаяад явж залуу ч архинд орж. Багын балмад зан нь эргээд ирсэн залуу хамаг л мєнгєєрєє гутран архи ууж энд тэнд зодоон vvсгэж явах болов. Багадаа гудамжны атман хийж явахдаа сурсан ганц зvйл болох нэг амьсгаагаар хоёр ч хvн зэрэг зодчих чадвар, эрvvл чийрэг бие хаа одоо л жинхэнэ хэргээ vзvvлж гарав. Хvсэл мєрєєдєл бvхэн нь орхин одсон залуу хайртай хvндээ уур гомдлоо тайлчихаж чадахгvй дэмий л архи уун хавийн амьтанд агсамнаж єгнє. Ийм нэгэн агсамналын vр дvнд мань эр одоо нэг хvнд хутга зоож нэг хvнийг ноцтой бэртээсэн хэргээр аавынд суугаа. Залуу энэ зун суллагдах юм гэнэ билээ. Найзтай маань гэмгvй сайхан vерхэж байсан болохоор нєгєєх нь яаж амьдралд нь залгуулъя даа гэж гайхан надтай энэ бvхнийг ярьсан юм. Нарсанд удаад бодвол бvр ч хулигаан болоо биз. Дээрээс нь боловсролгvй, шорон орон дамжсан хvнийг ямар тэнэг нь ажилд аваа аж даа. Буцаад Солонгос цєлье гэхээр виза бvтэх магадлал энэ удаад тэнгэрээс од шvvрэхтэй адил. Ядаж байхад муу ээж нь єнгєрч, аавынх нь бие хvндхэн байгаа гэнэ. Архичин хэдэн ах нар нь дvvдээ нэрмээс болно уу гэхээс нэмэр болох шинж байхгvй... Яана даа гэж толгой сэгсрэх муу найзынхаа сайхан сэтгэлийг биширч энэ тvvхийг бичлээ.
Иймэрхvv амьдралын тvvх бидний дунд хар мянгаараа байгаа байх. Зарим нь vvнээс ч эмгэнэлтэй тєгсєж буй биз. Тэртэй тэргvй санаа сэтгэл нийлэхгvй дэмий л цаашдаа зовох учир хаяад явсан охиныг ч буруутгалтай биш. Сэтгэлийн хєєрлєє барьж чадаагvй залууг ч буруутгах хэцvv. Амьдралынх нь зорилго болсон хайртай хvн нь хаяад явахад єєрєє зєвхєн тvvний дээшээ гарах гишгvvр болон vлдсэнээ мэдвэл хэн ч гэсэн ингэж дєвчигнєх л байсан байх. Харин миний хувьд энэ тvvхээс нэг л зvйлийг сайн ойлгож авсан. Хэзээ ч єєрєєсєє илvvгээр єрєєл бусдыг хайрлах хэрэггvй юм байна гэж...

Орчуулах эрдэм

Саяхан хуучин номнуудаа ухаж байгаад ийм нэртэй нэг ном оллоо. 1972 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлээс тэр vеийн хэл шинжээч, орчуулагч нарын судалгаа шvvмжийг багцлан хэвлэсэн ном юм байна. Зарим vг хэллэг нь баахан vзэл суртал агуулсан боловч ерєнхий шинжлэх ухаан нь хэвээрээ учир таалагдсан хэсгээсээ сийрvvлэн орууллаа. Хэрэг болох хvн байж бас юу магад

Чой.Лувсанжав:
Ба олширвол барагтайхан орчуулга
Ажиглаваас Орос хэлний И, Англи хэлний and мєн бусад хэлний vvнтэй дvйх vг л бол монголоор “ба” болох ёстой хэмээн мєчид ташаа ухаардаг зарим нэгэн орчуулагч монгол vг, єгvvлбэр, найруулах, холбох арга эвээ олж ядахдаа сав л хийвэл улигт “ба”-аараа хэлхэн торгоогчоон болж, нэгэнтэйгvvр монгол хэлний хэлэх найруулах хэв журмыг зєрчиж, нєгєєтэйгvvр эх зохиолын аятай сайхан найруулга агуулсан санааг ч дутуу ядуу болгон зэрэмдэглэдэг байна...
Манай хэлэнд уг зvй нь and-ийг заримдаа vг оноон орчуулалгvй утгыг єгvvлбэрт хавсаргах, заримдаа бєгєєд, хийгээд, болон, хоёр гурван зэрэг vгээр хєрвvvлж мєн заримдаа хойно урдах vг хэллэгийн байдлыг харгалзан гэвч, гэтэл, боловч, бас, даруй ч... зэрэг маш олон vгийн аль нэгнээр орчуулж болох юм...
Дээр дурдсан орчуулах хэлбэрээс гадна Энэтхэг Европ хэлний “ба” хэрэглэдэг газар монголд нам засаг, мод чулуу, ирэх очихын зардал гэхчилэн vг давтагддаг ч ёс бий.
Ер нь манай ардын хэлэнд “эрт урьд цагт эмгэн євгєн хоёр байжээ” гэхээс биш “эрт ба урьд цагт эмгэн ба євгєн байжээ” хэмээхгvй нь мэдээж…

Идэвхигvй хэв
Хэл хэлэнд vйл vгийн хэв нь єєр єєрийн євєрмєц онцлогтой байдаг. Европ зvгийн ихэнх хэлэнд “усанд мод хєвєгдєж явна”, “хаалга онгойгдов”, “талх надад идэгдэв” гэхчлэн vйлд єртєгч юмний талаас хэлж бичигддэг идэвхигvй хэл зонхилдог бол монгол хэлэнд “усанд мод хєвж явна”, “хаалга онгойв”, “би талх идэв” гэж хийсэн эзний нь зvгээс хэлдэг идэвхитэй хэв зонхилдог юм. Харамсалтай нь манай зарим орчуулагч нєхєд монгол хэлнээ идэвхигvй хэв тун бага хэрэглэдгийг эс бодолцон Европ зvгийн хэлнээ тэр идэвхигvй хэвийг тэр бvрий махчлан хуулж тэгэгдэв, ингэгдэв гэж агдах, эгдэх тэргvvтнийг хэтэрхий их хэрэглэж байна. Монгол хvн гэрээ барихдаа “гэр надад баригдав” гэхгvй “би гэр барив”, “ах гэр барив” гэхчлэх хэлэхээс бус “гэр ахад баригдав” гэж хэрхэвч хэлэхгvй.

-ууд, -vvд олон бол урагш муутайхан орчуулга
Зарим орчуулагч нєхєд Европ зvгийн хэлний олон тоот vгийг монгол болгохдоо заавал ууд, vvд залгах албатай мэт ухаардгаас нилээд орчуулгын зохиолд ууд, vvд хэтэрхий их байдаг боллоо...
Монголоор “сайхан цагаан шvдтэй” гэхээс бус “сайхан цагаан шvднvvдтэй” гэдэггvй. “Сайхан цагаан шvд” гэдэг нь бvх шvдийг нь заасан хэрэг...
Талын таван толгой нь
Таана мангирын ургамалтай гэсэн ардын дууг зарим орчуулагчдын Энэтхэг-Европ хэлний олон тоонд автан орчуулдагт ойртуулсхийвээс
Талын таван толгойнууд нь
Таананууд ба мангируудын ургамлуудтай гэж гайхалтай этгээд сонсогдох болно. Ер нь ч vvнтэй тєстэй орчуулга vзэгдээд байх болсон шvv...
Олны санааг илтгэсэн дагавар заавал залгахгvй, том том гэр, давхар давхар байшин, єєр єєрийнхєє харандаагаар бич, хэдэн дэвтэр, тус тус гэх мэт vг хураах, давтах, мєн заримдаа vйл vгээрээ нэг юм уу олон юм уу гэсэн санаа нь илрэх ёс ч монгол хэлэнд бий...

гэх мэтчилэн бидний одоо байнга гаргадаг алдааг аль 30 жилийн ємнє хараад биччихсэн ажээ. Yvнийг би дан орчуулга хийж байгаа хvмvvст зориулсангvй. Сvvлийн vеийн хэвлэл мэдээлэл, телевиз радио бvгд маниасаа илvv алдаатай ярьж бичдэг болсон болохоор бид бас тvvнд нь уусаж монгол хэл яруу сонсголонт байдлаа алдаад байх шиг. Хэдийгээр хэл хувьсаж єєрчлєгдєх нь зvй ёсны асуудал боловч Б.Ринчен гуайн бичиж байсанчлан “МОНЦАМЭ-гийн модон хэл, Сонины содон хэл” болох ёсгvй болов уу. Ер нь блог бичиж байгаа хvн М.Саруул-Эрдэнийн “Сонирхолтой хэл шинжлэл” номыг нэг уншчихад тун их юм бодогдох юм шиг санагдсан. Блог гэдэг нь хэдийгээр хувь хvний тэмдэглэлийн дэвтэртэй тєстэй бєгєєд юу хvссэнээ бурж болох чєлєєт талбар нь боловч бас эх хэлнийхээ зvй тогтлыг алаад хаячихгvй байвал зvгээр юм сан. Хэл гэдэг нь єєрєє соёлын vнэт хэмжvvр болохоор Монгол хvн гэж хэлvvлэхийн тулд ядаж монголоороо санаагаа зєв илэрхийлдэг байвал дээр болов уу.

Тамхиа асааж гунигаа vлээгээд
Танай гэрээс би дахиад л гарч явна
Хайргvй болсныг чинь хэчнээн мэдэвч
Хашрах ч vгvй сая дахиад л очлоо

Очих бvрийд маргаан угтах юм
Буцах бvрдээ гутралд автах юм
Халгалж гаслаад хэндээ ч хэлэх вэ дээ
Ханан дээр чинь хайраа сийлэлтэй биш

Би дотроо бодов:
Чамд минь илvvдсэн миний хайр
Надад дутагдсан чиний хайр
Бодох бvрийд зvрх базлуулж
Болчимгvй алхам хийчих шахах юм

Би єєрєєсєє асуув:
Хааяа ч гэсэн чи намайг боддог уу?
Хайрлая гэж оролдож vзсэн vv?
Хагацая гэж ямар амархан хэлж чадав аа?
Халуун сэтгэлийг чинь юу хєргєчихєв єє?

Би чамаас асууя:
Инээх нvдний минь цаадах гунигийг чи хардаг уу?
Илчлэх хайраа дуулахыг минь чи сонсдог уу?
Ихэмсэг тєрх чинь хэзээд хувиршгvй юм гэж vv?
Эргээд наддаа ирж чадахгvй юм гэж vv?

Би єєртєє гутрав:
Бурхан бид хоёрыг нийлvvлж єгсєн шигээ
Буцаагаад дэндvv амархан салгаж орхилоо
Хайр гэдэг ханьсахын нэр ажээ
Харин би ганцаардалаас vнэхээр их айж байна

Би єєртєє шаналав:
Зовлонд цаддаггvй шунаг хорвоод
Зорилго тэмvvлэл бvхнээ алдлаа
Хvсэл мєрєєдєл бvхэн минь чамтай хамт орхиход
Хvн сvг болж би ганцаар хоцорлоо

Би єєртєє хэлэв:
Амьдрал гэдэг єєрєє баян юм болохоор
Амраг сэтгэл найзад нь дахиад нэг ирэх л биз дээ
Алдаж онож байж ухаан суудаг хорвоод
Аавын хvv залуу насаа элээж явнаа хє

Надад онгод хайрлаач

Сvvлийн хэд хоног интернет гэдэг юмнаас хол тасархай єнжєєд єнєєдєр нэг RSS update хийтэл миний уншдаг байсан хэдэн блогийн бараг ихэнхид нь шинэ юм юу ч алга. Тэгэхээр би ч ганцаараа муу блогоо vхмэл байдалтай хаячихаагvй бололтой. Зєндєє олон аварга блогчид цаг зав нь болоогvй юм байлгvй сар жилээр нь сураг чимээ тасарсан байна. Хувь хvний volunteer ажил учир чи бич, би тэгвэл бичнэ гэж барьцаад байх бас хэцvv. Нэг бодлын хувьсал явагдаж байгаа юм шиг оронд нь шинэ шинэ мундаг блогчид хаа сайгvй тєржээ. Хvн бvр янз бvрээр сэтгэж янз бvрийн арга барилаар бичицгээх юм. Интернет дэх монгол агуулгыг ихэсгээд байна гэдэг утгаараа баяртай л мэдээ. Хэдхэн жилийн дараа монгол хэлээр хvссэн юмаа хайхад хангалттай илэрцvvд гарч ирэх єгєгдлийн санг бид vvсгэж байна. Тэр илэрцийг ихэсгэхэд томоохон хувь нэмэр оруулах хvмvvс нь єнєє л єєрсдийгєє магтах дуртай volunteer хэдэн блогчид бид юм шив дээ.
Бусад хvмvvст яадаг юм байгаа миний хувьд лав пост хийх санаа ингэж тєрдєг. Ямар нэгэн юм тохиолдох эсвэл унших, vзэх, бvр гудамжинд хэн нэгэнтэй тааралдахад л гялсхийсэн санаа тархинд зурайтал ороод ирдэг юм. Цааш нь vvнтэйгээ холбож vргэлжлvvлэн “бясалгасны” vр дvнд постын маань ерєнхий рам гараад ирнэ. Тэр vед л keyboard ойрхон байвал бушуухан хэдэн єгvvлбэр бичиж авна эсвэл тэмдэглэлийн дэвтэр дээрээ гол утга санаагаа бичиж авдаг. Дэвтэр олдохгvй бол заримдаа гаран дээрээ бичих хvртэл тохиолдол ч бий. Даанч ихэнх нvцгэн бодол маань vзэг дэвтэр keyboard хайх хооронд алга болчихдог учир пост хийх бодлоо орхихоос єєр аргагvйд хvрдэг. Энэ мартамхай занг уу.
Сvvлд нэг бичлэг биччихээд дахиад нэг тиймэрхvv часхийсэн санаа ороод ирдэггvй юм байх даа гэж хэд хоног хvлээсэн боловч миний онгод намайг хаяаад явсан бололтой. Хvний урманд шинэ санаа ч орж ирэхгvй юм, ядаж байхад сvvлийн нэг сар номын хуудас бараг нээж ч vзээгvй болохоор хvнд гайхуулчих юм ч байхгvй юм. Тэгээд л ямар сайндаа хvний цаг vрсэн ийм дэмий бичлэг бичиж суух вэ дээ. Гарьд магнай дээр “Очир ахаа миний бяр дуусчихажээ” гээд газар сэндийчээд суудаг шиг миний онгод дуусчихжээ. Ємнє нь бичиж байсан зvйлсээ хальт гvйлгээд хартал миний бичлэг єдєр ирэх тутам чанар нь муудаад байх шиг. Утга санаа, найруулгаас эхлээд л болохоо больжээ. “Энэ юуных вэ? Энэ хайрынх уу? Тийм ээ энэ бол хайрынхаа” гэдэг шиг хариултыг нь олж чадахгvй болмогц нєгєє муу “онгод” руу л хамаг буруугаа чихчих шив дээ.
Бусад блогчид харин яасан бол? Бvгд хаврын синдром нь хєдлєєд хайр сэтгэлээ хєєгєєд алга болов уу? Уг нь бvгд ажилтай ч гэсэн цаг завын тухай их бичдэг хvмvvс юм сан. Эсвэл минийх шиг онгодууд нь новшроод хаяаад явцгаачихав уу? Нэгэнтээ блог коммьюнити болоод явж байгаагаас хойш хэдvvлээ л бие биендээ урам єгч онгодыг нь дуудалцъя даа. За би эхэлнээ
Зээ Торой банди
Тогос чvлтэм
Тогоруу, Инга
Тулгат, Зоригт сонсоо
Дєлгєєн шиг атмандаж
Хишгээ шиг хийрхэхгvй
Ганбаа шиг гангалж
Галаарид шиг сураг тасралгvйгээр
Єєр єєрсдийн бодсон санаснаа
Yтэр тvргэн тоо vсэг болгон цохьсугай...гэж

Миний онгод эргээд ирэв vv яав энэ чинь. хэхэ

Онцлон танилцуулах блог

Хадуурал нэртэй блогоор нэг зочлоод гараарай. Яг дээд талын маань эгчийн блог байгаа юм. "Хvн мичнээс vvсээгүй" гэж хэсэг шуугиулсан номын орчуулагч. Єєрєє жаахан хадуурдаг хүн хадуурч єгсєн байна лээ.

Иргэний ухамсар

Миний нэг таньдаг синга залуу хэдэн жилийн ємнє анх монголд сургууль байгуулж байсан юм. Сургуулийнх нь талаар асууж лавлан сургалтыг нь сонсоод мэл гайхах нь тэр. Тэр vед миний бараг 6 сарын цалинтай тэнцэх мєнгєєр нэг сарын курст суулгана гэхийг сонссон би гайхаад “Монгол чинь Сингапур биш ш дээ. Хvмvvст тийм их мєнгє байхгvй” гэтэл єнєєх чинь єєдєєс нэг ёжтой хараад “Чи гудамжинд гараад хар л даа. Хаашаа л харна уу булган шуба ємссєн хvvхнvvд. Зам дээр гараад зогсоход гурван машины нэг нь Ланд Круйзер. Ямар зуданд явж байгаа биш дээрээс нь загварын шоунд ороогvй байж тэр хvмvvст дор хаяж мянган долларын vнэтэй шуба ємсєх хэрэг юу байгаан. УБ хотын тєвд ажил амжуулахад хаашаа ч таксидсан мянгаас илvv гарахгvй. Тэгэхэд vvнээс хэд дахин илvv бензин иддэг Ланд унах хэрэг энэ хvмvvст юу байгаан? Зєвхєн унах унаа ємсєх хувцастаа ийм их мєнгє зарж байгаа хvмvvс ирээдvйдээ, боловсролдоо энэ хэмжээний мєнгє зарах л ёстой” гэж хариулж билээ. Yнэхээр ч мань хvний зєв байж таараад тvvний сургууль одоо гайгvй хєл дээрээ босчихсон байгаа. Тэгэхээр монголчууд ядуу юу?

Єнєєдєр монголын Ай-Ти салбарт ардчилал эхэлснээс хойш хєл тавьсан хамгийн анхны алтан хараацайнуудын нэгтэй уулзаж vзлээ. Маш сонирхолтой яриа єрнvvлснээс хэсэгчлэн хvргэе. Хувь хvнийг нь хvндлэх журмаар нэр усыг нь тавьсангvй.

- ...Монголд єнєєдєр ганц Ай-Ти хєгжихгvй байгаа юм биш ээ. Анагаах ухаан, дэд бvтэц ер хєгжих ёстой ихэнх зvйлс хєгжиж чадахгvй байна. Энэ нь бид мєнгєгvйгээс эсвэл чадалгvйгээс болоод биш. Энэ нь ердєє л иргэний нийгэм гэдэг зvйл байхгvй байгаа болохоор тэр. Чи єнєєдєр хэчнээн мундаг программ бичдэг байлаа гээд томоохон танил байхгvй бол хэзээ ч тендерт ялна гэж байхгvй. Авч байгаа мєнгєнийхєє 20%-г зуучлагчид нь єгєхгvйгээр чиний ажил хэзээ ч бvтэхгvй. Ийм нийгэмд хэзээ ч юм хєгжинє гэж байхгvй. Япон, Солонгос, Сингапур єнєєдєр биднээс илvv IQ, илvv ухаантай болохоороо хєгжсєн юм биш. Тэд иргэний нийгмээ л зєв зохион байгуулсан юм. Дээрээс нь Монголчууд бас яадгаа алдчихсан залхуу ч биш. Хэрэв залхуу байсан бол баруунд, Япон, Солонгост ажиллаж байгаа хvмvvс шилдэг ажилчид гэж тооцогдоод явахгvй шvv дээ. Энд хєдєлмєрч байлаа ч хєдєлмєрийг нь зєв vнэлэх систем байхгvй бол хvн адилхан л залхуу болно. Ядаж нийгмийн хуваарилалтыг зєв хийсэн хойно аяндаа юмс хєгжєєд эхлэх болно. Ядаж тендерийг аль нэг яам тамгын газар биш тухайн мэргэжлийнх нь байгууллагуудынх нь ассоциаци холбоо хянадаг байх хэрэгтэй. Нэг салбарын байгууллагууд эвлэлдэн нэгдэж иймэрхvv зvйлсийг хянаж бvгд тэгш эрхтэйгээр бялуу хуваалтанд оролцох боломжтой байх ёстой. Монголд яг одоогоор бол Зэрлэг Єрнийн буюу Wild West ардчилал тогтчихоод байна. Хэн чадалтай нь чадалгvйгээ барьж идээд л. Ардчиллын тулгуур зарчим болох бvгд хож буюу win-win vйлчлэхгvй байна. Yндсийг нь суулгах хєрс байхгvй байхад хэчнээн гоё цэцгийн vр барьж яваад ямар хэрэг байна.

- Тэгэхээр таны бодлоор бид яавал дээр вэ? Залуучууд бид vvнд нь яаж зохицон амьдрах уу?

- Хvн болгон иргэний ухамсартай байх ёстой. Иргэний vvргээ ч, мэргэжлийн ажлаа ч мэддэг байж байж тухайн салбар хєгжинє. Япон, Америк ч бай иргэншсэн нийгэмд бол чи зєвхєн сайн программчин байхад хангалттай. Ажлаа сайн мэддэг байхад л амьдарч болно. Харин монголд чи хэчнээн мэргэжилдээ сайн байлаа гээд нэг сайдын хамаатан, их хурлын гишvvний найз биш бол томорч чадахгvй. Ямар сайндаа банкны системийн нэгдсэн сvлжээний тендерт барилгын компани тvрvvлж байх вэ дээ. Бусад нь яаж vvнд урамшиж, ажиллах урам зориг олж авах вэ гэдэг сонин. Єнєєдєр монголд хvн авч ажиллуулна гэдэг их хэцvv. Компани хєрєнгє оруулалт хийж сургаад л, сургаад л байна. Баахан хєрєнгє оруулалт нєгєє хvнд оруулсны дараа гэнэт ажлаа хаяаад явчихна. Дахиад л шинэ хvн сургах ажил гарна. Эсвэл аль нэг ажлаа хариуцуулж компанитай гэрээлж ажиллаа гэхээр єнєєх нь сар бололгvй дампуураад алга болчихно. Тийм болохоор энэ тогтолцоог єєрчлєхийн тулд залуучууд та нар эхнээсээ дан ганц мэргэжил хєєх биш иргэний нийгэмд амьдрах иргэний ухамсартай байх шаардлагатай...

Єєр бас бус нэлээдгvй зүйлс ярилцсан боловч ерєнхий утга санааг нь товчлон хvргэлээ.

Хvйсний баяр

За нэг шал утгагvй баярын сезон эхэлж байх шиг байна. Хvйсний баярын сезон. Маргааш 3 сарын 8. Хуучин коммунист сэтгэлгээгээр бол эмэгтэйчvvд эрх чєлєєгєє олж авсан єдєр. Харин одоо бол олонхи хvмvvсийн хувьд сайхан архидах шалтаг.

Аливаа баяр ёслол бол тухайн улсын ард иргэдэд хуримтлагдсан мєнгийг эргэлтэнд оруулах эдийн засгийн нэг арга хэлбэр болдог гэж уншиж байсан. Хvмvvс амралт, баяр ёслолын vеэр энгийн vеэс хэд дахин их мєнгє vрдэг гэдэг ч vнэн байх. Харин манайд энэ арга хэр тохиромжтой байдаг юм бол доо. Тэртэй тэргvй хvмvvст олигтой хуримтлал ч байхгvй. Байлаа ч эдийн засгаа эргэлтэнд оруулж байгаа нь гэж Солонгосоос оруулж ирсэн хэдэн сарнай, Хятадаас оруулж ирсэн ил захидал, набор гэх мэтийг худалдаж авч байгаагаар л хязгаарлагдаад. Yндэснийхээ эдийн засагт оруулж байгаа хувь нэмэр нь ганц архины vйлдвэрvvдээ дэмжиж байгаагаар л илрэнэ. Хаашдаа л тэр хуримтлагдсан мєнгє нь эргэлтэнд оруулахад цэцэг, шоколадны тєлбєрт гадагшаа гараад байгаа юм бол дотооддоо банкны актив болоод хэвтэж л байг л дээ. За за сайн мэдэхгvй зvйлээ бурж байж хvмvvсийн дургvй хvргэх нь. Монголоор дvvрэн байгаа эдийн засагчид нь эрхбиш энийг тооцоолж гаргаа л байлгvй.

За тэгэхээр Мартын 8-нийхаа асуудал руу эргэж орьё. Єнєєдрєєс эхлээд миний харьцсан ихэнх газрууд баярын уур амьсгалдаа орчихоод ажил хийж байгаа ч амьтан алга. Маргааш бvх нийтийн амралтын єдєр болохоор єнєє орой хаа сайгvй задгай архидалт болох байх. Маргааш шартсан зарим нь шараа тайлж, vлдсэн хэсэг нь бантсандаа ар гэрийнхнээ баярлуулах гэж жаахан явах байх. Нєгєєдєр ч баярын уур амьсгал бас сайн тасрахгvй байх. Яагаад гэвэл нєгєє гайтай баасан ахынх нь тєрсєн єдєр.

Ингээд бас дуусахгvй ээ. 10-аад хоногийн дараа эсрэг хvйснийх нь баяр болно. Уг нь Ардын Арми байгуулагдсаны баяр гэж явснаа сунжраад цэргийн баяр, сvvлдээ эр хvн л бол цэрэг болно гээд эрчvvдийн баяр, нєгєєх нь туйлшраад цэрэг эмэгтэйчvvдийн баяр хvртэл болоод явчихсан байх жишээтэй. Энэ нь Мартын 8-наасаа бараг илvv архидалт хавтгайралт болох байх.

Улс болгонд олон янзын баяр байдаг юм байна лээ. Манайх харин ч цєєхєн баяртай байж магад. Гэхдээ тухайн улсууд баярлах єдрєє баярлаж ажиллах єдрєє ажилладаг. Харин манайд бол нэг баяр л бараг долоо хоног сунжирна. Цагаан сар дуусаад сая бараг хоёр долоо хоног сунжирсан. Дээлтэй євєє эмээ нар золгуут хийгээд яваад л байна лээ. Одоо энэ хvйсний баярууд ч гэсэн нэлээн сунжрах байх.

Миний нэг бодол гэвэл бурхан (бvтээгч ч юм уу юу ч бай) хvнийг бvтээсэн. Бид хvн болж тєрсєндєє баярлаж явах ёстой. Тєрvvлсэн эцэг эхээ баярлуулах ёстой. Харин нэг нь эрэгтэй хvн болж хvvхэд хийдэг, нєгєєх нь хvvхэд тєрvvлдэг эмэгтэй хvн болсондоо баярлана гэдэг шал утгагvй. Энэний хажууд аавуудын єдєр, ээжvvдийн єдєр гэдэг бол байх ёстой vзэгдэл байх.

Эр эм хvн болж тєрсєндєє баярлах биш, хvн болж тєрсєндєє баярладаг нэг єдєр байдаг бол зvгээр ч юм шиг. Тэр єдєр хvн болгон бусад хvнийг хvндэлж хvн гэдэг утгаар нь харьцаж хаана ч болж байсан дайн байлдаан шvvх хурал нэг єдєр зогсож, хоригдлууд, эрхээ хасуулсан хvмvvс нэг єдєр бусад хvнтэй адилхан хэмжээнд харьдаг тийм баярын єдєр байгаасай.

Бензин

Хvмvvний амьдрал гэгчийг юутай ч зvйрлэмээр эд вэ дээ. Гутрал, гуниг, харуусал, баяр, бахдал, жаргал бvгд хослоод л. Нэг сайхан симфони хєгжим шиг ч юм шиг. Эсвэл орой нь харагдахгvй уул єєдєє мацаж яваа ачааны тэрэг шиг. Єгсєж явах замд юм бvхэн тохиолдоно. Даваа бартаа, дардан зам, уналт. Харин зогсох газар байхгvй. Зогсох л юм бол хvнд ачаатай машин инерциэрээ ухардаг шиг хvний амьдрал тэр чигтээ ухраад эхлэх болно. Байнга л мац мац мац. Мацаж яваа машинд бензин хєдєлгєгч хvч нь болдог бол мацаж яваа хvнд сэтгэл хєдєлгvvр нь болдог ажээ. Муу бензин хийсэн машин тасалдаж хvч алдана. Харин сэтгэлдээ муу зvйл тээсэн хvний амьдрал тасалдаж эрчээ алдана.
Бурхан ч бай бvтээгч ч бай хvнийг энэ ертєнц дээр амьдруулагч нэгэн хvчин уул нь хvний сэтгэлийг цоо шинэ хир буртаггvй бензинээр шахаж єгєєд амьдралыг нь эхлvvлдэг бололтой. Эхээс тєрсєн хvvхэд муу муухай санаж явахыг хэн хаана харсан юм? Харин дараа дараагийнхаа бензин тvгээгvvр дээр зогсохдоо хvн-тэрэг маань сайн муу янз бvрийн бензин хийнэ. Тэр хэмжээгээрээ амьдралынх нь зам нь бартаатай шулуун янз бvр болж эхэлнэ. Муу бензин хийсэн “хулхи” ШТС-ийг ч хараалтай биш. Яах аргагvй байгаа хувь заяатайгаа эвлэрэн бvх хvчээ дайчлан цаашид мацахаас єєр замгvй. Хэрэв зогсох л юм бол ухарна. Ухран ухарсаар жалганд унаж л зогсоно. Жалганд унасан хойно буцаад дээш авирах гэж бvр илvv их шатахуун шаардана аль эсвэл зэвэрч элэгдэн хог болтлоо жалгандаа vлдэх болно.
Ингээд бодохоор бvх зvйл хvнээс биш харин шатахуун шахаж буй тvгээгvvрээс л шалтгаалаад буй мэт. Харин чи би бид бvгдээрээ бусдынхаа хувьд шатахуун тvгээгч нь болж єгдєгєє мэддэг бил vv? Бид хэн нэгнийг санаатай санаагvй ямар нэгэн байдлаар гомдоочихоод тvvнийгээ эргэж санадаг бил vv? Шатахуун шахуулсан нєхдvvд уруудаж єгсєн яаж явааг нь бид анзаардаг бил vv?
Нэгэндээ олигтойхон бензин шахаж байя л даа. Хvний нийгэм болж амьдарч байгаагаас л хойш хvн хvнээсээ л хараат амьдарна. Хог шаар дvvрэн бензинээр нэгнийхээ сэтгэлийг хордуулж хордуулчихаад уруудаад яваад єгсєн хойно нь “ээ чааваас сайн хvн байсан юм сан” гэж харуусах хэрэг юу билээ

I have a dream

“Надад нэг мєрєєдєл бий. Би хэзээ нэгэн цагт миний хvv бусдын л адил арьсныхаа єнгєнєєс бус хийсэн хэргээсээ болж шоронд суух сайхан vе ирнэ гэж мєрєєддєг...” гэсэн Мартин Лютер Кингийн алдарт илтгэлийг мэдэхгvй хvн байхгvй биз. Энэ илтгэлийнхээ хvчээр мань эр хэдэн сая эрх нь боогдсон негрvvдийг бусдынх нь адил зиндаанд аваачиж чадсан. Мєрєєдєл гэдэг ийм хvч чадалтай гэж vv?

Миний уулзаж байсан ихэнх Америкчvvд єєрсдийнхєє амжилтыг єєдрєг vзэлтэйгээ холбон тайлбарлах дуртай. Холливудын киноны ихэнх нь Happy End гэж тєгсдєг нь ч vvнтэй холбоотой байх. Тэд єєрсдийгєє урагшаа харж сайн сайханд тэмvvлж амьдардаг хvмvvс гэж дvгнэдэг юм билээ. Одоохондоо би тэр мєрєєдлийн эх оронд нь очиж vзээгvй vнэхээр тийм байдаг эсэхийг нь мэдэхгvй ч миний одоо орчуулж байгаа номон дээр нэг ийм хэсэг гардаг.

... Судлаачид нийгмийн хєгжлийг сонгодог эдийн засгийн аргаар болон статистикийн аргаар судалж дvгнэдэг. Нэг хvнд ноогдох ДНБ, ажилгvйдлийн тєвшин, насанд хvрсэн эмэгтэйчvvдийн бичиг vсэгт нэвтэрсэн байдал гэх мэт. Энэ мэт статистикууд хэрэгтэй гэдэг нь нэгэнт батлагдсан. Гэвч vvнээс чухал бєгєєд хэмжихэд хэцvv нэг статистик байх ёстой гэж би боддог. Танай нийгэм мєрєєдлєєсєє илvv дурсамжтай юу? Дурсамжаасаа илvv мєрєєдєлтэй юу?

Мєрєєдєл гэдгээр би эерэг, амьдралыг тэтгэгч тэр хvчин зvйлийг илэрхийлж байгаа юм. Бизнесийн байгууллагуудын зєвлєх хийдэг Майкл Хаммер “Хэрэв ямар нэг компани болохоо байлаа гэвэл тэд урьд нь ямар сайхан байсан талаараа vглээд эхэлдэг. Улс орнуудын хувьд ч гэсэн адилхан. Чи єєрийнхєє байсан байр сууриа мартахыг хvсдэггvй. Танай улс 14-р зуунд мундаг байсныг чинь сонсоход надад таатай байна. Гэхдээ наадах чинь зєвхєн тэр vедээ л хvчинтэй. Харин одоо бол одоо. Дурсамж мєрєєдлєєсєє илvv гараад эхэлвэл тєгсгєл ойрхон байна гэсэн vг. Ямарваа нийгмийн амжилттай байх нєхцєл нь тvvнийг юу амжилтанд хvргэснийг санаж цаашид шинээр бvтээх чадалтай байхад оршино” гэж надад нэг удаа ярьж билээ....

Яагаад ч юм надад энэ хэсгийг Монголчуудад зориулсан юм шиг санагддаг. Бид 1990 он гарсаар бараг хуучин 13-р зуундаа эргээд очсон биш билvv. Мэдээж хэрэг их хааныхаа гавъяа, хvчит баатруудынх нь зориг ухааныг магтан дуулах нь буруу биш боловч энийгээ дурсан дурсан амьдраад байх шаардлага байна уу?

Монголчууд ихэнх нь гундуу байна. Шударга бус аргаар жаахан мєнгєжсєн нэг нь цээж дэлдэн жаргалтай харагдавч ерєнхийдєє нийгэм маань нэг л харанхуй. Настайвтар голдуу хvмvvс коммунизмийн vед, цаг сайхан байхад гэж ирээд л ярина. Арай залуу нэг нь Чингис хааны vед ийм байсан гэнэ лээ. Одоо нэг тэгдэггvй юм байх даа гээд л. Энэ бvхэн чинь аль эртээ єнгєрсєн асуудал. Бид нэгэнт сонголтоо хийсэн. Одоо эргэж буцах зам байхгvй урагшаагаа гэрэл гэгээ рvv тэмvvлж амьдрах л чухал.

Барбаярыг хvмvvс сайн мэдэх байх. Би бол энэ хvнийг багагvй хvндэлж бичлэгvvдийг нь уншдаг. Тvvний надад хошин шогийн мэдрэмж, зvйрлэлvvд нь аятайхан санагддаг боловч бичлэгийнх харанхуй єнгє нь л жаахан таалагддаггvй. (Гэхдээ би тvvнийг жинхэнэ амьдралаа биш фантазаа бичдэг байх гэж боддог. My real life fantasy гэсэн толгойтой байдаг болохоор) Тэртэй тэргvй нийгэм харанхуй байна. Тэрийг нь хvмvvст дахин давтан мэдэгдээд мєрєєдлийг нь унтрааж хаяад байх хэрэг байна уу? Энэ олон хvмvvс сєнєж байгаа усан онгоцноос дайжих харх шиг л эх орноосоо зугтааж байгаа нь ч vvнтэй бас холбоотой байх гэж боддог. Хаа сайгvй харанхуй, дээрээс нь сонин хэвлэл vvнийг нь бvр харлуулж хаяад хvнийг амьд явах ямар ч хvсэлгvй болгочихдог. Yvний оронд боол ч болтугай болоод єєр нийгэмд очиж гэрэл гэгээ рvv тэмvvлсэн юм харж vзэж сонсохсон гэж хvмvvс зорих нь арга ч vгvй биз.

Санаа сайн бол заяа сайн, амны билгээс ашдын билэг гэх мэт эртний vгс ч бас vvнтэй холбоотой байх. Сайн юм сэтгэж сайхан юм мєрєєдєж мєнгєгvй ч бай хамаагvй гэрэл гэгээд тэмvvлж яваа хvний амьдрал мєнгєтэй боловч юу хийхээ мэдэхгvй єнєє маргаашаа аргацаан амьдарч яваа нэгнийхээс арай жаргалтай байх болов уу.

Дунд сургуульд байхад манай Монгол хэлний багш биднийг мєрєєд гэж бараг загнадаг сан. Мєрєєдсєн мєрєєдлийн 20% нь биелдэг гэдэгт багш маань vнэн голоосоо итгэдэг бєгєєд “Та нар мєрєєд. Мєрєєдлєє зохион бичлэг болгон бич. Олон жилийн дараа тvvнийгээ уншихад зарим нэг зvйл нь заавал биелсэн байх ёстой” гэж сургадаг сан.

Бусдад бага ч атугай гэрэл гэгээ хайрлах vvднээс нийтээрээ мєрєєдєцгєєе л дєє. Ямар мєнгє тєлєх биш. Мєрєєдлєє биелvvлэхэд л харин жаахан хичээл зvтгэл шаардагдах байх.

“Надад нэг мєрєєдєл бий. Эх сайхан Монгол орон маань хєгжин дэвжээсэй гэж би мєрєєддєг. Монгол гэдэг нэрээр овоглосон олон сайхан залуучууд энэ мєрєєдлийг минь биелvvлнэ гэж би бас мєрєєддєг. Тєрж єссєн Улаанбаатар хот маань дэлхийн жишгээр хєгжинэ гэдэгт би итгэдэг. Улаанбаатар хоттой маань ойрхон Монголын Силикон Валлей байгуулагдаж тvvнд нь олон олон монгол залуус гvрэн дамжсан аварга компаниудын ажлыг хийн байгалийн баялагаа биш оюуны чадавхиа экспортолдог цаг ирнэ гэж мєрєєддєг. Тэр vед би ч гэсэн байр сууриа эзэлсэн нэгэн болчихоод эцэг эхийнхээ ачийг хариулах гэж зvтгэж явах болно гэж бас мєрєєддєг...”

Хар дарсан зvvд

Урд шєнє ажил дээрээ нэлээн орой болтол сууж байгаад гараад алхаж явтал нэг согтуу нєхєр траншейны таг дэрлээд нам унтаж байна. Бусад vед нэг их тэгж байгаагvй юм байж юу болов гэмээр гэнэт сайхан сэтгэл хєдлєєд ядаж автобусны буудал бараадуулаад хаячихъя гэсэн шvv юм бодлоо. Харанхуй шєнє хоёр цагт энийг оруулаад тавьчих дулаан газар олдохгvй ядаж хvн амьтантай газар бараадуулвал цагдаа нь ч болтугай ирээд авчих байх гэж сэтгээд мєрнєєс нь татан сэрээх гэж оролдов. Нэвширсэн архи vнэртээд єнєєх чинь гэнэт єєдєєс шvдгvй ам гарган босож ирэнгvvтээ “чи ер нь яах гээд байгаан” гээд л гараа зангидан дайрдаг юм байна. “Ийшээ ахаа хvн амьтантай газар очьё” гэтэл харин єєдєєс “Чамд ямар хамаатай юм” гээд шулуухан цохиж авах нь ээ. Идэр есийн хvйтэнд хєлдvv тємєр дэрлээд унтаж байгаа амьтныг хvн бараадуулъя гэсэн сайхан сэтгэл рvv шууд архи цvл хийтэл цутгасанд уурандаа буцааж тvлхээд “тэгвэл тэгээд хєлдєєд vхэж байхгvй юу” гэчихээд цааш алхлаа. Дотроо бухимдаад боож vхэх нь ээ. Шал дэмий юм хийж байх юм гэж єєрийгєє хараагаад л. Тэртэй тэргvй гудамжаар дvvрэн согтуучууд євгєнтєє ч юм уу эмгэнтээ тэврээд тас vсрэн єєрсдийн диваажиндаа “ходий” гэгч нь амь зууж байхад би гэж тэнгэрийн элч гээд єєрийгєє бодчихсон нэг амьтан тэрэнд нь саад болж бусдын амьдралд орооцолдож явдаг таарч дээ хэмээн дотроо vглэсээр цаашаа УБ зочид буудлын ємнvvр алхлаа. Гэв гэнэт нуувчинд отож байгаад гарч ирэв vv гэмээр дэрхийтэл хэдэн талаас хvvхнvvд бvчээд авахаар нь арай л цочсондоо муухай хашгирчихсангvй. Єнєєдvvл чинь “явах уу” гээд л бvгд шалгаагаад унадаг юм байна. Ємнє нь энэ хэцvv нэртэй газрын талаар хангалттай сонсож байсан боловч єєрийн биеэр энэ хvн сvгнvvдтэй таарч vзээгvй байсан болохоор ихэд эвгvйцээд зугтаахын тvvс. Ядаж байхад нь эмэгтэй хvн гэж хэлэх шинж тэмдэг тэдэнд тун бага vлдсэн бололтой. Харанхуй шєнє бараг гэрэлтэж харагдатлаа зузаан тvрхсэн пудрийн цаанаас нэг авгай (лав 40 хvрсэндэг) би хєгшдєєд байвал энийг ав гээд арай залуувтар нэг хvvхэн рvv заах нь тэр. Yгvй ээ надаа ямар ч хvvхэн хэрэггvй гээд л дахиад боож vхэх шахан нэг чангахан орилж аваад цаашаа тvргэн тvргэн алхлаа. Resident evil кинон дээр гардаг Zombie нар хvн хєєгєєд л нэг сонин гэлдэрдэг шиг нєгєє хэд миний араас хэд алхсанаа тэгсгээд хоцров. Арай гэж нэг таксинд суугаад жаахан явж байтал зам дээр хоёр машин наалдчихаж жолооч нар нь бололтой хоёр нєхєр заамдалцаад авчихсан хажуунаас нь нэг хvvхэн нэг залууг нь цvнхээрээ дэлсэж єгч байнаа. Лав тэр хvvхэн согтуу байх шvv гэсэн юм бодсоор цааш єнгєрлєє. Нэг шєнийн дотор хангалттай бухимдсан болохоор бушуухан харьж дэр толгой нийлvvлье гэж бодоод орцондоо ортол дахиад л нэг согтуу. Орцны хана дагуулан бvр юу ч болж байгаагаа мэдсэн шинжгvй сарьж єгч байна. Нэгэнт сургамж авсан байсан тул дахиж єєртєє гай тарихыг ч хvссэнгvй хамраа дараад л хажуугаар нь чавхадчихлаа. Гэртээ орж дэр толгойгоо нийлvvлж аваад бодит ертєнцєєс тасрахын агшинд “олигтойхон хар дарвал энэнээс арай бага бухимдана даа” гэсэн бодол тєрєн алдав шvv.

Ээ хєєрхий нийгэм маань ийм байдаг. Над мэт нь худлаа хэнхэгтэж том том юм яриад ч vvнийг засах юу ч хийж чадахгvй. Засах гэж оролдлоо ч зарим нь зєвшєєрєхгvй. Тэгээд ч єнєє маргаашынхаа хоолны мєнгийг яаж олох уу гэж шаналж яваа над шиг оюутан юугаа ч єєрчлєх билээ дээ. Хvн хvнээсээ л хараат амьдардаг хорвоо юм болохоор эднийг хичнээн тоохгvй гээд ч амьдралд маань их бага хэмжээгээр орооцолдох л юм. Дээрээс нь хvн чанар гэх мэт...

Гадаадад байгаа хvмvvст дандаа хар талын мэдээлэл єгєєд байна гэж би их бухимддаг. Гэхдээ яаж ч чадалгvй бас нэг ийм заваан хар мэдээлэл цацчихлаа. Дараагийн удаа л арай гэрэл гэгээтэйхэн шиг мэдээлэл бичиж нутаг нэгтнvvдээ vргээлгvй татах арга хэмжээ авахыг бодьё доо.