Амьдрал мандтугай!

Өчигдөр чиний хэн байсан чинь огт хамаагүй. Өнөөдөр чиний хэн байгаа хийгээд маргааш хэн болох чинь л хамагаас чухал...
Амьдрал мандтугай!

I used to rule the world
Seas would rise when I gave the word
Now in the morning I sleep alone
Sweep the streets I used to own

I used to roll the dice
Feel the fear in my enemy's eyes
Listen as the crowd would sing
Now the old king is dead, long live the king

One minute I held the key
Next the walls were closed on me
And I discovered that my castles stand
Upon pillars of salt and pillars of sand

I hear Jerusalem bells a-ringing
Roman cavalry choirs are singing
Be my mirror, my sword and shield
My missionaries in a foreign field
For some reason I can't explain
Once you'd gone there was never
Never an honest word
That was when I ruled the world

It was a wicked and wild wind
Blew down the doors to let me in
Shattered windows and the sound of drums
People couldn't believe what I'd become

Revolutionaries wait
For my head on a silver plate
Just a puppet on a lonely string
Oh, who would ever want to be king?

I hear Jerusalem bells a-ringing
Roman cavalry choirs are singing
Be my mirror, my sword and shield
My missionaries in a foreign field
For some reason I can't explain
I know St. Peter won't call my name
Never an honest word
But that was when I ruled the world

Ohh...

Hear Jerusalem bells a-ringing
Roman cavalry choirs are singing
Be my mirror, my sword and shield
My missionaries in a foreign field
For some reason I can't explain
I know St. Peter won't call my name
Never an honest word
But that was when I ruled the world

Ooh...

Онцгой байдал арай хэтэрлээ

Эхэндээ ч улс орон даяар онцгой байдал зарлана гэхээр зайлшгүй авах ёстой арга хэмжээ байх л гэж бодож байлаа. Гэтэл өчигдөр орой, өнөө өглөө зурагт хараад л энэ арай анхнаасаа төлөвлөгөөтэй хийгдсэн зүйл биш байгаа даа гэх хардлага төрж эхэллээ.
Монголчууд ийм юм хүслээ гэж үү гээд л баахан цагдаа зодож байгаа бичлэг тавьж баахан өвөө эмээ нар ардчиллын солиотнуудыг харааж зүхэж байгаа ярилцлага өгөх юм. Мэдээж галдан шатаагаад хүчирхийлэл хэрэглээд байгаа нөхдийг өмөөрөөд байхын аргагүй арай дэндүү байсан л даа. Гэхдээ бүх юмийг зөвхөн нэг талаас нь байнга харсаар байтал залхаж байна шүү дээ. Үндэсний радио телевиз гээд л нэг их сүрхий ард түмний дуу хоолой гэж өөрсдийгөө нэрлэнэ. Өнөө өглөөжингөө баахан эмээ өвөө нар төрийн минь сүлд өршөө гэж уйллаа. Хувьсгалт намын залуус ярьж байна гээд л бас нэг баахан нөхдүүд гэрээ шатаалгачихлаа яасан муухай юм танайхыг шатаана даа гээд л баахан дөвчигнөцгөөх.
Энэ бүхэн анхнаасаа төлөвлөгдөж ийм эмх замбараагүй байдал үүсгэн эцэст нь нэг хүчтэй гар гарч ирж бүгдийг нь чанга атгаж төрийн төмөр нүүр харуулах жүжиг явагдаад байна уу? Түүнд нь зориулж одооноос тархи угаах үйл ажиллагаа хийгээд байна уу?
Ард иргэдийн дунд хагалж бутаргах мэдээлэл цацагдаж магадгүй гэсэн үүднээс мэдээллийн цензур тогтоосон гэж тайлбарлаж байгаа. Гэхдээ энэ чинь 21-р зуун шүү дээ. Хүн ганцхан сувгийн мэдээ, хэдхэн хүмүүсийн ярилцлагаар мэдээллийнхээ хэрэгцээг хангадаг тэр 20-р зуун чинь дууссан биз дээ. ЭфЭм радио, зурагтын бусад сувгууд бүгд хаагдсан, сонин хэвлэл, мэдээллийн сайтууд хүртэл нэг л айсан байдалтай зөвхөн нэг талыг л барьж мэдээлнэ. Хаа сайгүй л төр засгаа шүтсэн баахан хүмүүс. Одоо уг нь төрөө шүтдэг биш, төр нь хүнээ шүтдэг нийгэм болсон байлтай. Социализмын үед ямар байсныг би үнэндээ мэдэхгүй ч нэг иймэрхүү л дүр зураг ажиглагдаж байсан болов уу гэж таах юм.

God bless Mongolia

Өчигдөр болсон явдлыг бүгд л их бага хэмжээгээр үзэж сонсоо байлгүй. Би ч өдөржин www.news.mn уншиж байгаад орой гараад явж байхад МАХН-ы байрнаас хар утаа суунаглаж байсан. Галын дөл өөдөө гэсэн шүү юм бодоод холуур тойрч хариад шөнөжин зурагтаар шууд нэвтрүүлэг үзэж суулаа.
Би учиргүй МАХН-ыг үзэн ядаад байдаггүй. Энэ нам бол Монголын түүхийн нэлээн томоохон хуудас мөн. Гэхдээ уг нь тэр хуудсандаа л үлдсэн бол дээр байх байсан юм. Харин өчигдрийн хувьд гэвэл би энэ дүүрчихсэн радикалуудын эсрэг МАХН-ын гишүүн болчихмоор л санагдаж байсан.
Гэхдээ яагаад ийм байдалд хүрэв ээ гэдэг бас их сонин. Харж байхад ихэвчлэн л такси, микрийн жолооч, хар захын наймаачид, бүр гудамжны архичид хүртэл харагдаж байна лээ. Нэг их боловсролтой хүмүүс ийм зүйлд орооцолдоод байхгүй байсан байх.
Яагаад эдгээр хүмүүс ийм байдалд орчихов оо. Үүнд ганц Ц.Элбэгдорж, С.Баяр ч юм уу Батзандан, Магнай нь ч юм уу буруутай юм биш ээ. Үүнд би ч, та ч бид бүгд буруутай. Нийгмийн боловсролтой хэсэг нь энэ хар массаа гэгээрүүлэх үйлсийг олигтой зохион байгуулж чадаагүйдээ бид бүгд буруутай.
Баруунд ч, хаа ч гэсэн улстөрчдийн турхирснаар нийгмийн доод хэсэг иймэрхүү үймээн самуун дэгдээдэг л байх. Үүнээс ноцтой болдог нь ч бий. Их Наймын уулзалт Дэлхийн банкны уулзалт энэ тэр бол хүний амь эрсдэхгүйгээр болно гэж бараг байдаггүй бололтой.
Ганц ялгаа нь гэвэл тэнд хүмүүс үзэл бодлынхоо боол нь болж жагсдаг бол манайд зүгээр л согтуу хөөрсөн залуучууд, архины мөнгө олчих санаатай хамаг юм тонож, бусдыг хохироож жагсдаг бололтой. Үүн дээр л бид нийгмээ соёлжуулах, жагссан ч үзэл бодлынхоо төлөө жагсах, хотжуулж иргэншүүлэх тал дээр бусаддаа туслах ёстой байх. Яг үүн дээр л бидэн шиг залуус хүчээ нэгтгэн хотын соёл, хотын боловсрол, үзэл санааныхаа эзэн байх зэрэг үнэ цэнэт зүйлсийг бусаддаа ойлгуулахад туслах ёстой. I love new UB мэтийн клубууд үүн дээр л голлож ажиллах ёстой байх.
Юутай ч сонгууль дуусангуут бүх юмний үнийг нэмж нийгмийн стресс дээд цэгтээ тулчихсан байх үед нь олон юм ярьдаг улстөрчид нь даарин дээр давс нэмж хөөрөгдөөд эцэст нь хүний амиар золиос хийсэн нэг тийм л үнэ цэнэтэй цуглаан болох шиг боллоо . Ямартаа ч God bless America хэмээх алдарт үгийг дуурайж "Эх орныг минь бурхан ивээг!" хэмээн залбиръя даа...

Сонгууль тойрсон хийрхэл

Монголд ирсэн биш харин нохой нь хүртэл "Сон-Гууль" гэж хуцаад байх шиг санагдах юм. Амтай болгоны амны сэдэв болж хамаг газрын ажил зогссон бололтой. Ядаж байхад нь улстөрчдийн сурталчилгаа нь хошин шогийн мэдрэмж лайтай нэмэхийг нь яана.
Баянзүрхээс нэр дэвшиж байгаа нэг бие даагч зүүн гараа өргөөд "Би Ирлээ" гэсэн слогантай марзан зураг тавьчихсан байх юм. Тэр нөхөр ирэхээрээ ч яадаг юм. Терминатор байгаа биш.
Бас нэг зурган дээрхи имиж нь лав улайм цайм луйварчин шиг харагдах бие даагч залуу "Шуналгүй байна" гэсэн слогантай орж байх юм.
Бас нэг хүүхэн ардаа Монголын газрын зургийг тавьчихаад 80-аад оны уриа лоозонг санагдуулам "Эх орон дуудаж байна" гэсэн сүртэй бичиг хадчихаж.
За энэ бие даагчид ч яах вэ хэн нэгний тоглоомын хүүхэлдэй байдаг юм байгаа биз. Хоёр том намынх нь сурталчилгаа ч гэсэн үнэхээр humour сайтай.
Ардчилсан нам бие галбирын хэмжээ нь эрс тэс 4 нэр дэвшигчээ "эвтэй дөрвөн амьтан" хэмээн нэрлэсэн байх юм. Өнөө дөрөв нь ч нэг нь заан шиг том биетэй нэг нь сармагчин шиг урт гартай энэ тэр гээд төстэй л юм билээ.
Ерөнхий сайд нь хүртэл нэр дэвшсэн нэг тойрогт МАХН-ы сурталчилгаа нь "нэг хоёрын гурваа" гэж байх юм. Тэгээд мангарын гурван цуваагаар зогсчихсон өнөө гурвынхаа малийсан зураг тавьчихаж.
Манай урлагийнхан сонгууль гээд даанч завгүй байгаа бололтой. Уг нь энэ их хошин шогийн үзэгдлээр драмын жүжиг тавидаг бол зугаатай л юм болох байх даа.
Зурагт асаагаад үзэх юм байхгүй, нэг бол нөгөөг муулсан нэг бол өөрийгөө магтсан баахан гонжоомнууд. Радио, интернет дэх Монгол сайтууд энэ тэрээс бол бүр үзэж сонсчихмоор юм ч олдохоо байж. Амраа ахын энэ онигоо шиг л юм болж байна даа.
Хаа сайгүй малийсан баахан нүүрнүүд. Нэг л их буянтай хүний царай гаргаж малилзаад л. 9 давхар байшингийн талаас илүүг нь халхалсан том том плакатнууд. Сонгууль дуусаад л энэ плакатнууд бөгс ч арчиж болохгүй хог болдог байх даа. Зөвхөн иймэрхүү плакатнуудад л гэхэд хэдий хэр их мөнгө зарцуулагддаг бол?

Гэртээ ирлээ

Холын холоос санан санасаар
Хоног тоолон яарсаар ирлээ...

Engineering in India Part 2

Инженерийн боловсролын нэр хүндийн талаар нэгэнтээ дээр дурдсан. Даяаршлын үр шимээр хожиж яваа хүмүүс болох Энэтхэгүүдийн хувьд энэхүү science, engineering чиглэл нь дэлхийн тавцанд гарах түлхүүр нь болж өгдөг. Тиймдээ ч үүндээ дэндүү их ач холбогдол өгнө. Ганцхан жишээ гэвэл миний сурч буй инженерийн нэг жилийн төлбөр коллежоосоо хамааран 3300-3500$ байхад эдийн засгийн онол гэсэн мэргэжил коллежоосоо хамааран 300-400$ байх жишээтэй.

Төлбөртэйгээ шууд хамааралтайгаар хичээлийн агуулга нь ч өсөөд явчихна. Юу гэвэл BA буюу Bachelor of Arts (дотор нь эдийн засгийн онол, нийгэм судлал, улс төр судлал энэ тэр гэсэн мэргэжлүүд ордог) бүтэн жил буюу 2 семестэрийн турш 6 онолын хичээл үзэж байхад инженерүүд зөвхөн нэг семестерт 5 онолын хичээл 3 дадлага хичээл үзнэ.

Тэгэхээр нэг жилийн дотор инженерийн оюутан 10 онолын хичээлийн шалгалт 6 дадлага хичээлийн шалгалт өгөх ба нийт өгч буй эдгээр 16 шалгалтынхаа ядаж 13т нь тэнцэж байж дараагийн курстээ орох эрхтэй болно.

Надад бас нэг сонин санагдаж байсан зүйл гэвэл энд сургуулийн Admission буюу сургуульд сурах эрхийг ганцхан жилээр өгдөг. Жишээ нь анх Монголоос ирж байгаа оюутанд зөвхөн нэгдүгээрт курст сурах эрхийн бичгийг нь л өгнө гэсэн үг. Тухайн оюутан нэгдүгээр курстээ дээр дурдсан шаардлагыг хангаж тэнцлээ гэсэн тохиолдолд хоёрдугаар курсийнх нь Admission-ийг өгөх жишээтэй.

Монголд би лав их сургуулийн шалгалтыг тэнцэнэ гэж өгч байснаа санадаггүй юм даг. Аль болох өндөр оноо авах гэж л шалгалтанд бэлддэг байсан. Энд ирээд л анх надтай нийлээд бараг бүх оюутнууд өнөө 13 шалгалтынх нь босгыг л давчих гэж яаж нойр хоолгүй суудгийг үзсэн юм даг.

Оюутан шалгалтнаас нийт 100 оноо авах ёстойгоос 40-ийг нь л авбал тэнцдэг. Гэхдээ энэ 40 оноо маань их марзан. Манайхны сэтгэхүйд тогтсон Америк маягийн тестийн систем биш Британи маягийн уламжлалт хэлбэрээр. Тийм болохоор яг тэдэн асуултанд зөв хариулсан учир тэд авах ёстой гэсэн хүлээлт байх аргагүй. Шалгалт өгч буй тухайн хичээл 6 Unit буюу бүлгээс тогтоно. Шалгалтанд энэ Unit болгонтой холбоотой нэг нэг асуулт буюу 6 асуулт л ирнэ. Энэ 6 асуулттай холбоотой мэдэх бүхнээ 3 цагийн турш гараа сарвайтал бичиж байгаад гарч ирэхэд хурууны өндөг мэдээ алдсан байх тохиолдол ч зөндөө.

Гээд чиний бичсэн зүйлийг шалгаж буй хүн яаж дүгнэх нь бас бүрхэг. Ядаж л гаргацтай цэвэрхэн үг, найруулгын алдаагүй бичиж схем зургуудыг бүгдийг нь зурсан байхад 10 онооны асуулт байвал 6,7 оноо өгөх жишээтэй. Энэтхэгүүдийн хувьд 100% гэсэн ойлголт байдаггүй. Анх ирж байхад миний дүнгийн хуудсан дээрхи 100% гэсэн дүнг хараад сургалтын албаныхан тачигнатлаа инээж байж билээ. Хүн ямар нэг зүйлийг 100% эзэмшинэ гэж хэзээ ч байдаггүй гэсэн философитой хүмүүс.

Тэгэхээр дээрхи 10 онооны асуултанд яаж ч хичээгээд хамгийн дээд тал нь 8-9 оноо л авбал их юм. Иймэрхүү байдлаар тооцоололт хийгээд явахад дор хаяж өнөө 6 бүлгийн 4-5 бүлгийг нь яс мэдэж байж 40 оноо зулгааж шалгалтанд тэнцэх магадлалтай.

Pune University-ийн Энэтхэг дэх бусад сургуулиудаас ялгардаг ганц том ялгаа байдаг гэсэн. Энэ нь шалгалтын өндөр стандарт. Өнөөх 6 бүлэг хичээлийг хоёр хэсэг болгон гурав гурван бүлгээр нь хуваадаг. Хоёр хэсэгт нь зориулж шалгалтанд хоёр тусдаа цаас ирнэ. Эхний 3 бүлгийн хариултыг зөвхөн эхний хэсэг дээр нөгөө хэсгийнхийг нөгөө цаасан дээр л хариулна. Энэ хоёр цаасан дээр миний шалгалтанд орох суудлын дугаар байх ба хоёр цаас тусдаа хоёр тийшээ салаад явна. Хоёр өөр газар хоёр өөр хүн шалгана. Хэн нь ч ямар хүний материал засаж байгаагаа мэдэх аргагүй нөгөө хэсэг дээрээ хэдэн оноо авсан нь ч мэдэгдэхгүй. Эцэст нь дахиад өөр хүний гарт өнөө хоёр хэсгийн цаас ирж уулзахад л тэр хоёрыг нэгтгэж дүнг нь бичээд болоо.

Инженерийн шалгалтыг Пүне даяар байх 100 гаруй инженерийн коллежид яг нэг өдөр нэг цагт зэрэг эхэлнэ. (бусад мэргэжлийнхэн ч адил зарчмаар гэхдээ өөр өдөр) Шалгалтын хувиарыг Pune University-ээс гаргасан хойно ямар ч exception байх аргагүй. Хөл гараа хугалчихсан хүмүүс хүртэл яг шалгалтын үеэр өргөдөл гаргаад өөр ангид ганцаараа сууж өгдөг. Бичих чадваргүй болсон зарим нь хажуудаа харуултайгаар хамаатан садан найз нөхөддөө хэлж бичүүлдэг тохиолдол ч бий.

Энэтхэгүүд юм бүхэнд хариуцлагагүй, цалгар, назгай ханддаг. Тэгсэн мөртлөө шалгалтын бүх зүйл л гайхамшигтай яв цав явагдана. Яг цагтаа эхэлж, яг цагтаа дуусна, дүрэмд дурдаагүй л бол ямар ч онцгой тохиолдол байсан зөвшөөрөхгүй гэх зэргээр. Яагаад ийм байдгийнх нь учрыг саяхан л ойлгосон. Юу гэвэл сарын өмнө B.Commerce-ийн шалгалтын үеэр нэг коллеж дээр тест задалсан гэсэн. Үр дүнд нь B.Commerce-ийн өнөө шалгалтыг 10 хоногоор хойшлуулж тест задалсан сургууль дээр Pune University-ээс баахан арга хэмжээ авч мандатыг нь хураагаад дараа нь хамаг ажилчдыг нь цагдаа нар дээлийг нь нөмрүүлээд аваад явсан. Ямар нэгэн тохиолдлоор тест задалсан эсвэл шалгалтын материал засах гэсэн оролдлого гарвал эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг хуультай юм гэнэ.

Дахиад л таслах боллоо. Хэтэрхий том сэдэв барьж авсан бололтой. Маргааш дахиад үргэлжлүүлье

Engineering in India

Education is the chief defense of a nation

Burke

БНЭУ-д ирээд бараг гурван жил боллоо. Инженерийн боловсрол олж авах гэж Энэтхэгийн засгийн газрын тэтгэлгээр бэдэрч яваа минь энэ.

Манай электроникийн багш нэг удаа биднээс engineer гэдэг үгний утгыг асууж билээ. Бид ч санаандаа орсноороо engine (хөдөлгүүр) гэдэг үгнээс гаралтай энэ тэр хэмээн буудаж байтал мань эр in genius буюу сод ухаантан гэсэн үгнээс гаралтай хэмээн тайлбарлаж билээ.

Үнэндээ инженер гэхээр манайхны сэтгэхүйд л ТИС-ийн хэдэн архичид санаанд буугаад байдгаас уг нь нийгмийг чирч явдаг хамгийн оюунлаг хэсэгт эмч, инженер хоёр ордог гэх.

Юутай ч Энэтхэгийн инженерийн боловсролын талаар зөвхөн өөрийнхөө мэдэх хүрээнд бусадтайгаа хуваалцъя гэж бодлоо. Гэхдээ би бусад улс орон дахь инженерийн боловсрол ямаршуу төвшинд явагддагийг сайн мэдэхгүй, Энэтхэгийг мөн хөндлөн гулд аялж арай амжаагүй болохоор миний бичсэн болгоноор Энэтхэгийг ч юм уу инженерийн боловсролыг дүгнэнэ гэвэл өрөөсгөл асуудал болох байх.

За юутай ч өөрийнхөө мэдэх Пүне хотын хэмжээнд боловсролын талаар авч үзвэл: Пүне хотын их сургууль буюу Pune University нь Махараштра мужийн нийслэл Мумбайгаас 200-аад км зайтай байрлах Пүне хотод анх 1948 онд байгуулагджээ. Байгуулагдсан цагаасаа засгийн газрын ивээл дор байсан ба Махараштра мужийн эдийн засгийн үсрэнгүй хөгжил нь энэхүү мужийн голлох их сургууль болох Pune University –г нэлээд өндөр стандартад барьж байх онцгой шаардлага болсон гэдэг. Өнөөдөр Энэтхэгийн нийт мөнгөний эргэлтийн 34% нь Махараштра муж түүний дотор Мумбайд төвлөрч байдаг гэсэн. Яг энэ их мөнгөний эргэлтээс 200-аадхан км зайтай байрлах мужийнхаа хувьд ганц урдаа барих сургууль нь гээд бодохоор засгийн газраас өндөр шаардлага тавигддаг нь аргагүй биз. Тиймдээ ч Энэтхэгүүд өөрсдөө Eastern Oxford энэ тэр хэмээн сүржин нь аргагүй Пүне-гээ өргөмжилдөг. Яг үнэндээ бол Энэтхэгтээ л Оксфорд болдог байж магадгүй.

Миний ойлгосноор Pune University нь одоо бараг шалгалт авч диплом үйлдвэрлэдэг төдий газар болсон юм болов уу даа. Бусад газар их сургуулийн систем нь ийм байдаг эсэхийг бүү мэд. Ямартаа ч аутсорсингийн эх нутаг дахь энэ сургууль өөрөө франчайсингаар амьдардаг юм шиг байгаа юм. Юу гэвэл Пүне хотын хэмжээнд байх 228 хувийн коллеж тодорхой стандарт шаардлагыг хангасны эцэст Pune University-ийн нэрээр хичээл заах эрхтэй болно. Өөрсдөө төлбөрөө тогтооно, оюутнуудаа өөрсдөө элсүүлнэ, Pune University-ийн хичээлийн төлөвлөгөө, стандартаар хичээлээ заана. Семестер дуусахад Pune University-ээс хүмүүс ирж шалгалт аваад дүнг нь гаргаж буцаагаад коллежид нь явуулна. Оюутнууд сургуулиа төгсөхдөө Pune University-ийн диплом авна. Харин хэр их юм сурч чадах нь ямар коллеж сонгож орохоос шалтгаална.

За тэгэхээр би тухайлбал Pune University-ийн харъяанд байх MIT буюу Maharashta Institute of Technology (Massachusetts Institute of Technology-ийн яг хуулбар байгаа биз) хэмээх коллежид B.E Comp буюу Bachelor of Computer Engineering гэдэг мэргэжлээр сурдаг.

Манай коллеж болох MIT нь нийт Энэтхэгийн хувийн коллежууд дотор чанараараа 13-т ордог гэсэн. Тэгэхээр бас муугүй л сургуульдаа орох байх. Мэдээж хэрэг үүнд IIT (Indian Institute of Technology) эд нар өрсөлдөөгүй нь ойлгомжтой. Юу гэвэл тэд чинь засгийн газрын онцгой ивээл доорхи сургуулиуд. Гэхдээ л 6-хан сая хүн амтай Пүнед 100 гаран инженерийн коллеж байдаг байхад 1 тэрбум хүнтэй Энэтхэг даяарх коллеж дундаас 13т орно гэдэг чамлахааргүй үзүүлэлт байх.

(Миний бас нэг боддог бодол гэвэл MIT гэдэг нэр тийм их амжилт авчирдаг юм бол Монголд ч гэсэн яагаад нэг MIT байгуулж болохгүй гэж? Mongolian Institute of Technology гээд л)

Жил болгон Робокон Индиа-г манай сургууль спонсорлож кампустаа хийлгэдэг. Харин энэ жил яаж ч болсон юм ABU Robocon 2008 Пүне-д тэр дундаа манай кампуст, манай коллежийн ивээл дор хийгдэхээр болсон байна лээ. Хөл бөмбөгийн ч олигтой талбай байхгүй шороо пургисан кампуст маань өнөө гадна дотны роботчид ирэхээр яана даа хэхэ. Робокон гэснээс 8 сарын 29-нд эхлэх Робоконд оролцох Монгол багийнханаа чадлаараа дэмжих гэж үзнээ. Үүнд өөр хотуудаар байдаг Монголчууд ч гэсэн ирж дэмжвэл болох юм шүү.

За за шөнө дундарчихлаа. Үүр цайхаас өмнө жаахан нойр аваад маргааш инженерийн боловсролын тухай үргэлжлүүлж бичнээ.

Айпль-Компьютер компанийг үүсгэн байгуулагч Стив Жобсын Стэнфордын их сургуулийн төгсөлтийн баярыг нээж хэлсэн үг

Стэнфордын их сургууль 2005 оны 6 сарын 12

Дэлхийн хамгийн шилдэг их сургуулиудын нэгний төгсөлтийн баярыг ийнхүү нээх болсон нь миний хувьд нэр төрийн хэрэг билээ. Би өөрөө коллеж төгсөж чадаагүй нэгэн. Яг үнэндээ энэ бол миний хувьд их сургуулийн төгсөлтийн баяр дээр анх удаагаа ирж байгаа тохиолдол маань. Өнөөдөр би та бүхэнд амьдралынхаа гурван сонирхолтой хэсгээс ярьж өгье.

Би Рийд коллежид 6 сар сурсны эцэст хаяад дахин элсэж 18 сар болсны дараа бүрмөсөн гарсан юм даг. Би яагаад сургуулиа хаясан бэ?

Энэ бүхэн намайг төрөхөөс өмнө эхэлжээ. Миний төрсөн эх залуухан коллежийн оюутан ганц бие эмэгтэй намайг төрмөгц үрчлүүлэхээр шийдсэн байв. Тэрээр гэхдээ хамгийн гол нь намайг коллеж төгссөн боловсролтой гэр бүлд үрчлүүлэхээр хатуу шийдэж нэгэн хуульчийн гэр бүлд намайг төрөнгүүт өгөхөөр бүхнийг зохицуулсан байлаа. Гэтэл яг намайг төрөх үед тэд гэнэт охин хүүхэд үрчилж авахаар шийдэх нь тэр. Ингээд хүүхэд үрчлэх гэр бүлийн жагсаалтанд байсан миний одоогийн эцэг эх рүү шөнө дунд хүүхэд үрчлэлтийн агентлагаас залгаж “Бидэнд нэг эрэгтэй хүүхэд байна. Танайх авах уу” хэмээн асуужээ. Тэд ч “Мэдээж” хэмээн хариулж. Харин төрсөн эх маань бүр сүүлд нь одоогийн ээжийг маань коллеж төгсөөгүй, харин аав маань бүр ахлах сургууль ч төгсөөгүй нэгэн болохыг олж мэджээ. Тэрээр үрчлэлтийн гэрээнд гарын үсэг зурахаас татгалзсан боловч одоогийн ээж аав маань намайг том болсон хойно заавал их сургуульд оруулна гэсэн амлалт өгснөөр зөвшөөрсөн юм гэнэ лээ.

Ингээд 17 жилийн дараа би их сургуульд орлоо. Даанч би хэтэрхий гэнэн загнаж бараг л Стэнфорд шиг үнэтэй коллеж сонгон ажилчин ангийн ээж аавын маань насаараа хураасан мөнгө зөвхөн сургуулийн маань төлбөрийг төлөхөд л зарцуулагдаж байгааг мэдэв. Зургаан сарын дараа надад энэ бүхэн ямар ч ач холбогдолгүй санагдаж эхлэв. Би амьдралдаа юу хийх гээд байгаагаа мэдэхгүй байсны дээр коллеж үүнд маань яаж туслахыг ойлгохгүй байв. Тэгсэн мөртлөө би ээж аавынхаа насаараа хураасан мөнгийг дэмий үрж байлаа. Ийнхүү би сургуулиа хаяхаар шийдэж өөрийгөө бүх юм сайхан болно гэдэгт итгүүлэхийг хичээв. Тэр үедээ баахан түгшүүртэй санагдаж байсан боловч одоо эргээд харахад энэ бол миний амьдралдаа хийсэн хамгийн зөв шийдвэрүүдийн нэг байжээ. Сургуулиасаа гармагц надад ямар ч сонирхолгүй санагддаг байсан хичээлүүддээ суухаа байж харин илүү сонирхолтой хичээлүүдээ сонгон хийж эхлэв.

Энэ бүхэн тийм ч аятайхан биш байлаа. Дотуур байрны өрөө байхгүй болсон тул найзуудынхаа өрөөгөөр шалан дээгүүр хоноглож байв. Ундааны шил цуглуулж 5 центээр буцааж өгөн хоол авч иднэ. Ням гариг бүр хот дундуураа 7 миль газар алхаж Хэйр Кришнагийн сүмд очиж ганц гайгүй хоол үнэгүй олж иддэг байв.

Даанч эцэст нь надад өөрийн сонирхол, зөн совингоо дагаж ийнхүү бүдэрч явах маань ямар ч утга учиргүй зүйл болон хувирч эхлэв. Нэгэн жишээ гэвэл:

Рийд коллеж тухайн үедээ хамгийн сайн калиграфийн (бичмэл бичлэгийн хэлбэр) курстэй байлаа. Кампусын (сургуулийн эдлэн) хаа сайгүй наасан зарлал, анонс, зураг бүхнийг гараар үзэсгэлэнтэй нь аргагүй калиграфдсан байдаг байв. Би сургуулиасаа гарчихсан хийх ажилгүй байсан тул Калиграфын курст сууж яаж ингэж бичдэгийг сурахаар шийдэв. Би сериф, санс сериф бичлэгийн хэлбэр, янз бүрийн үсэгний хооронд ямар янзаар зай авах зэргээр калиграфийг юу ингэж гайхалтай харагдуулдагийг сурав. Энэ бол үзэсгэлэнтэй, эртний хийгээд урлагийн нарийн мэдрэмж шаардсан байгалийн шинжлэх ухаан дангаараа хийж чадахааргүй эд байлаа.

Энэ бүхэн ирээдүйд миний амьдралд ямар нэгэн практик ач холбогдол өгнө гэсэн итгэл огтхон ч төрөхгүй байлаа. Гэвч арван жилийн дараа бид анхны Макинтош компьютерийг угсарч байх үед энэ бүхэн надад хэрэг болсон юм. Бид Мак-д калиграфийг яг л тэр чигээр нь загварчилсан. Мак бол анхны олон янзын бичлэгийн хэлбэр бүхий компьютер байлаа. Хэрэв би тэрхүү калиграфын курст суугаагүй байсан бол Мак олон янзын бичлэгийн хэлбэр, пропорциональ харьцаатай үсгийн фонтгүй байх байсан юм. Виндөүс яг тэр чигт нь Мак-ийг хуулсан учир одоогийн бараг л бүх персонал компьютер эдгээр фонтгүй байх байсан биз... Мэдээж хэрэг коллежид байх тухайн үед би хоорондоо уялдаа холбоогүй энэ бүхнийг урьдчилан харах боломжгүй байлаа. Харин бүтэн арван жилийн дараа эргэн харахад энэ бүхэн тодоос тод санагдаж байлаа.

Дахин хэлэхэд хоорондоо холбоогүй зүйлсийг чи урдаас харж таньж чадахгүй. Гагцхүү эргээд харахад чинь л тэд ямар нэгэн байдлаар холбогдсон байх болно. Тийм болохоор одооны учир холбогдолгүй бүхэн чинь ирээдүйд хэрэг болно гэдэгтээ итгэ. Өөрийнхөө зөн совин, хувь тавилан, амьдрал, үйлийн үр юу байдаг юм тэр бүхэндээ итгэ. Энэ зарчим миний хувьд хэзээ ч буруудаж байгаагүй бөгөөд амьдралд минь гарсан бүх л томоохон өөрчлөлтийг хийсэн юм даа.

Pirates of Silicon Valley

Өнөөдөр харин санамсаргүй явж байгаад сонирхолтой кино үзчихдэг байна шүү. Стив Жобс, Билл Гейтс нарын амьдралаар Warner Bros-ийн хийсэн хагас баримтат, хагас уран сайхны ч юм шиг (яг юу гэж тодорхойлдогийг сайн мэдэхгүй байна) өвөрмөц л кино байлаа.

Өмнө нь хэдийгээр аль алинийх нь талаар уншиж байсан боловч яг цэл залуугийнх нь амьдралыг нүдээр харна гэдэг (хэдийгээр уран сайхны найруулгатай ч гэсэн) өвөрмөц ажээ.



Кинонд Харвардын залуухан оюутан покерийн хоббитой хэтэрхий эмх замбараагүй амьдралтай (кинонд үүнийг нь өрөөнийхөө хаана унасан газраа тэр чигтээ унтчихдаг гэж тодорхойлсон байсан) Билл Гейтс, өвс татаж мансуурдаг, бага зэргийн гажигтай ч юм шиг, хиппи стильтэй Стив Жобс, дотны найз нь болох бүхнийг электроникжуулах сонирхолтой Стив Возниак нарын 1970-1980-аад онд Майкрософт, Айпль компаниудыг хөл дээр нь босгож байх үеийн үйл явдлыг харуулна.
Айплийн анхны гэрийн компьютерийг угсрах мөнгө олох гэж Жобс, Возниак нар бага насны хүүхдүүдийн төрсөн өдөр дээр очиж алиа салбадай болж жүжиглэн, Билл Гейтс анхны тооцоолох машинд ямар программ хэрэгтэйг үзэх гэж сургуулийнхаа профессорын нэрээр утсаар ярьж буй зэрэг залуу хүний дүрэлзсэн урам зориг, цог хийморийг голчлон харуулахыг хичээжээ. Тэдний амьдралын дан ганц сайн сайхныг болгоныг дөвийлгөх гэсэнгүй, Гейтсийн хүүхэн тоодоггүй loser маягийн амьдрал, Жобсын найз охиноо жирэмсэн болгоод хаяж буй зэрэг амьдралынх нь алдаа оноотой хэсгүүдийг ч харуулжээ.
Мань залуус хэд хэдэн удаа хамтарч ажиллах гэж оролдоод бүтэлгүйтэж нэлээд олон жил хүйтэн харьцаатай явсны эцэст Майкрософт, Айплийн хувьцаанаас худалдаж авснаар кино төгсөнө.
Өнөөдөр нээлттэй-эхийн программ хангамж энэ тэр гарч, янз бүрийн технологийн дэвшил хөгжсөнөөр Майкрософт, Айпль, Жобс, Гейтс нарын хэн хэн нь олон нийтэд янз бүрээр цоллуулж л байдаг. Тэдэнд алдаа оноотой, сайн муу хийсэн зүйл зөндөө л бий биз. Хамгийн гол нь тэд тухайн цаг үед залуу хүний гал шиг дүрэлзсэн хүсэл эрмэлзлээр жигүүрлэн энэ бүхний суурийг тавиагүй байсан бол би өнөөдөр P4 ашиглан хулгайнх ч гэсэн Майкрософт Вөүрд дээр үүнийг шивээд сууж байхгүй байсан болов уу. Мэдээж хэн нэгэн нь тэдний оронд шинэ зүйлс зохиогоод гарч ирэх л байсан биз. Тэр нь одоогийнхоос сайн ч байгаа бил үү муу ч байх байсан юм бил үү хэн мэдлээ. Хамгийн гол нь тэдний бусад зохион бүтээгчдээс ялгарч чадсан зүйл бол шинэ нээлтээ бизнес болгож байнга шинэчлэн сайжруулж чадсан явдал мөн. Ямартаа ч тэдний зөвхөн зохиосон бүхнийг ойлгох гэж би энэ хол газар оюутан нэртэй хоол хороож яваа нь үнэн юм даг.
Дараагийн бичлэг болгон Стив Жобсын Стэнфордын их сургуулийн төгсөлтөн дээр уншиж байсан хүндэтгэлийн илтгэлийг тавилаа.

Self identity

Зэ энэ блог гээч зүйлд чинь салхи оруулаагүй овоо удсан байх чинь. Өдөр тутмын хичээл, хоног бүрийн хоолноосоо илүү гарч цаг заваа зохицуулж чадахгүй байгаа өөрийгөө буруутгасугай. Гэхдээ цаг зав гэхээс гадна өөрөө юу ч мэдэхгүйгээр бусдад баахан мэдэмхийрээд байгаа юм шиг санагдаж өөртөө жаахан завсарлага авч хоосон шахуу толгойгоо бага ч гэсэн цэнэглэх гэж жаахан үзлээ. За энэ бүхнийг үл нуршин нуршиж сонин сайхнаасаа өгүүлвэл:

Б.Цэнддоогийн “Монгол юм” нэртэй нийтлэлийг уншихад сэтгэлд хамаагүй ойрхон бууж байх юм. Бидний үндэсний хэмээн тодотгодог хоол унд, хувцас хунар гээд л хамаг зүйлс маань дан ганц өвөг дээдсийн маань “уран бүтээл” биш тодорхой нэгэн байдлаар бусдаас хуулсан, өөрсдөдөө зориулж modification хийсэн зүйлсийн үр дүн бөгөөд бид дан ганцаар бусдаас хуулж байгаагүй, бусад нь ч бас биднээс хуулж байсан гэдгийг гайхамшигтайгаар илэрхийлжээ. Зохиогчийн өөрийнх нь байнга давтах дуртай “Монгол хүн л хэрэглэж байгаа бол Монгол үндэсний юм” гэдэг аксиом яагаад ч юм Монгол гэдэг орчингоос тэс ондоо ертөнцөд байгаа надад бодитойгоор мэдрэгддэг зүйл гэх үү дээ. Дөнгөж өнөөдөр л гэхэд Монголоос нэг хүн ирж тал годгор хиам бидний хэдэн харчуудад өгсөнд арай л дээр нь зодоон болохоо шахлаа. Байнга өлсгөлөн байдаг ядуу оюутан мань мэтэд нь бол Монголоос ирж байгаа тал хиам гэдэг бараг л гулууз алтны дайтай эд л дээ. Арай л грамлах нь холгүй юм болж байж хэд хуваагаад байхгүй байгаа нэгэндээ цааш нь далд хийж тавив. Хүлхэх нэг нь хүлхэж долоох нэг нь долоон байж өөрсдийнхийгөө идчихээд нөгөө цааш далд хийсэн хуруун чинээ зүсэм хиаман дээр бүгдийнх нь нүд уначихсан зогсож байна. Аваад идчих хүсэл бүгдэд нь байсан ч гэсэн эзнийх нь царай хиаман дээрээ харагдаад дэмий л шүлсээ гүдхийтэл залгицгаагаад л холдох ажээ.

Оюутан амьдралаа гэж хөгжилтэй ч юм шиг... Гол нь үүгээр юу хэлэх гээд байна вэ гэвэл бид өдөр тутмын хоол унд, амттангаар угаасаа дутаагүй. Гагцхүү бидний self identity болох Монгол гэдэг газраас ирсэн үмх хиам тал нутгийг минь амтагдуулах шиг болж арай л нүдний нулимс цийлэлзсэнгүй. (жаахан уран зохиолын хэтрүүлэл шүү. хэхэ) Гэтэл яг үнэндээ хиам гэдэг маань өөрөө Монгол үндэсний “юм” мөн бил үү? Гагцхүү бид Монголд хэрэглэж дадсан болохоор л, Монголоос ирсэн болохоор л энд байдаггүй болохоор нь л (байгааг нь хиам гэж хэлэхэд бас арай хэцүү) бид Монгол “юм” хэмээн хүлээж авах ажээ. Яг үүнтэй төстэй жишээ Монголд үйлдвэрлэдэггүй боловч Монголд бидний татдаг байсан тамхи, Эрээн Бээжингээс ихэвчлэн орж ирдэг боловч Монголынх юм шиг л бидний биед зохицдог хувцас хунар, ахуйн хэрэгцээний жижиг сажиг хамаг л зүйл дээр илэрч “Монголоос ирсэн” гэдэг хоёр үг нь л тухайн барааны үнэ цэнийг илтгэх ажээ. Тэгэхээр үндсэрхэг ч юм уу үндэсний ч юм уу тэр үзэл яг үнэндээ юуг илэрхийлдэг юм бэ?

Саяхан хэд хоногийн өмнө Энэтхэгийн Махараштра мужийн нэг нөлөө бүхий улстөрч өөр бусад мужуудаас ирсэн хүмүүс ажлын байрыг нь ихээр эзэгнэх болж Махараштра хүмүүс өөрсдөө дандаа ажилгүй байна, иймээс тэдгээр хүмүүс нутаг руугаа буцацгааж Махараштра хүмүүст ажлын байрыг нь султгаж өгөх хэрэгтэй гэсэн утгатай юм ярьчихсан бололтой. Ядуу, боловсролгүй хийх юм нь олдохгүй гудамж метрлээд явж байдаг түм буман Махараштранууд энэ үгэн дээр дөрөөлөөд босохгүй яах вэ. Өөрсдөөс нь өөр царай зүстэй, өөр аялгатай хэлээр ярьж байгаа л бол барьж авч зодож нүдээд нэлээн л юм болсон бололтой. Мань мэт нь ч хомрогонд нь өртчихөөс айж гэртээ бүгэж суусаар байтал саяханаас нэг юм намжлаа. Үүнийг яг ямар үзлээр гарч ирдэг ямар –изм гэх вэ гэдэг тун хэцүү санагдаад байгаа юм. Энэтхэгүүд нь Энэтхэгүүддээ үндсэрхэг үзэл гаргалаа ч гэлтэй биш. Гэхдээ ямар “мужирхаг” үзэл ч гэлтэй биш. Манайхны “дов жалганы” үзэл гэдгээс арай өргөн хүрээнд илүү олон хүн хамраад байгаа болохоор Монголд сумын төвийн хэдэн залуус өөр сумынханыг барьж авч зодож байгаатай жишиж арай л болохгүй байгаа юм.

Надад бодогдож байсан ганц зүйл маань гэвэл энэ Self Identity гэх махчилж орчуулвал таних тэмдэг хэмээх зүйл л энэ бүхэнд буруутай юм шиг. Хүний нийгэмд хэн нэгэн нь онцгой содон авъяас чадвартай л нэгэн биш бол зөвхөн өөрөө өөрийгөө илэрхийлнэ гэж хэзээ ч байхгүй байх. Ядаж өөрөөс нь арай дээгүүр байр суурь бүхий ямар нэг грүп, бүлэглэлийн төлөөлөл болж байж амьдрах боломжтой байдаг. Даяаршил интеграцийн дарамт хаа сайгүй болсон өнөөгийн дэлхий ертөнцөд томоохон нийгмийн өчүүхэн хэсэг болж явах нь хүнд эргээд асар их стресс авчирдаг бололтой. Үүндээ ч тэр том нийгмээс ялгарах өөрийнх нь таних тэмдэг болох өнөөх Self Identity гэдэг юм руу хошуурдаг байх. Self Identity нь юу ч байж болно, тухайн хүний эх орон, амьдарч байсан хот, сурдаг сургууль, арьсны өнгө, шашин, хэл соёл бүгд орох байх. Жишээ нь Пүнегийн их сургуулийн оюутнууд дотроос бид гадаад оюутан гэдгээрээ ялгарах жишээтэй. Гадаадууд нь нэг дор, Энэтхэгүүд нь нэг дороо бөөгнөрөөд л. Дахиад гадаад оюутнууд дотроос мань мэт нь онигорууд хэмээгдэх Непал, Бутан, Япон, Солонгостойгоо илүү ойрхон байх жишээтэй. Энэ хэд дотроосоо ч дахиад Монголчууд гэдгээрээ ялгарна. Яг үүнтэй адилхан Арабууд ижил хэлээр ярьдгаараа дотроо нийлж байхад, ижил шашин шүтдэгээрээ Ирануудтайгаа мөн ойрхон.

Энэ бүхэн байх хэрэгтэй эсэх, зөв бурууг бүү мэд. Гагцхүү хүн төрөлхтөний хувиа хичээсэн зан нь өдий хэмжээний хөгжилд хүргэсэнтэй адил энэ үзэл ч бас бүлэглэлүүдийн хооронд өрсөлдөөн гаргаж ирдэг байж магад. Монголд “би үндсэрхэг үзэлтэн” хэмээн цээжээ дэлдэж скандал үүсгэн, рок хувцаслаад (тийм л үндсэрхэг юм бол яагаад Монгол дээл өмсөж хужаа нартай зодолддоггүй нь сонин) явж байдаг нөхдүүдийг ч нэг талаас буруутгахын аргагүй юм шиг. Тэд ч бас ялгаагүй л Self Identity гээч зүйлээ, Монгол гэдэг нэрээ гаргах гэж хичээж яваа нь үнэн. Гагцхүү үүнийг тэмцэл биш өрсөлдөөн гэдэг утгаар нь л хүлээж авах ёстой болов уу…